काय आहे EMV कार्ड?

सध्या अस्तित्वात असलेले सर्व प्रकारचे डेबिट किंवा क्रेडिट कार्ड 31 डिसेंबरपर्यंत बदलून घ्यावे लागतील अशा आशयाचे वृत्त सध्या माध्यमांमध्ये झळकत आहे. रिझर्व्ह बॅंक ऑफ इंडियाने देशातील सर्व बॅंकांना सर्व खातेदारांचे कार्ड EMV प्रकारात बदलून घेण्याचे आदेश दिले आहेत. या आदेशाच्या अंमलबजावणीसाठी ३१ डिसेंबर २०१८ ही अंतिम मुदत होती. (संदर्भ:  https://www.businesstoday.in/sectors/banks/emv-chip-credit-card-atm-card-without-this-feature-will-stop-working-after-december-31/story/295405.html )  या पार्श्वभूमीवर जाणून घेऊयात काय आहे EMV कार्ड? आणि का बदलून घ्यायचेत हे कार्डस्?  तत्पूर्वी कार्डचा प्रवास कसा सुरु झाला आणि त्यामध्ये कसा बदल होत गेला याबद्दलची माहिती फारच मजेदार आहे. त्यावर एक नजर टाकूयात -

टप्पा - १
अमेरिकेमध्ये १९७० च्या दशकात ज्यावेळी सर्व प्रथम कार्ड पेमेंटची सुविधा उपलब्ध झाली. त्यावेळी कार्डधारकाला जेथे जेथे कार्ड पेमेंट करायचे आहे तेथे तेथे कार्डची झेरॉक्स (Imprint) द्यावी लागायची. त्यावेळी इलेक्ट्रॉनिक पद्धतीने कार्डची सतत्या पडताळण्यात येत नव्हती. त्यामुळे संबंधित कार्ड देणा-या बॅंकेला संबंधित रक्कम स्वीकारणारा व्यक्ती (व्यापारी) फोनवर कार्डची माहिती विचारायचा आणि सत्यता पडताळल्या नंतर तो व्यवहार पूर्ण व्हायचा. या प्रकारात कोठेही कार्डधारकापासून त्याचे कार्ड दृष्टिआड केले जात नव्हते. अशा प्रकारात गैरव्यवहार टाळण्यासाठी त्याकाळी बनावट किंवा अवैध कार्डस्चे क्रमांक असलेली यादी प्रसिद्ध केली जात होती. त्यावरून संबंधित व्यापारी कार्डची सतत्या पडताळून खात्री करूनच कार्ड पेमेंट स्वीकारत होता. कोणतेही बनावट किंवा अवैध कार्ड आढळले तर त्या त्या वेळी यादीमध्ये त्याची नोंद केली जात होती.

टप्पा - २
वरील प्रकारात व्यवहार पूर्ण होण्यास बराच वेळ जात असावा म्हणून त्यानंतर इलेक्ट्रॉनिकली व्यवहार पूर्ण करणारे कार्डस् आले. मात्र, यामध्ये कार्ड स्वॅप करणारे मशीन हा मुव्हेबल नसल्याने आणि कार्ड पेमेंटसाठी पिन क्रमांकाची गरज नसल्याने पेमेंट करताना कार्डधारकाच्या दृष्टिआड जाऊन कार्ड स्वॅप करावे लागत होते. अशा प्रकारात स्वॅप मशीमध्ये कार्डचे क्लोन तयार करणारे प्रोग्राम बनवून गैरव्यवहार करणे अधिक सोपे होते. त्यामुळे हा प्रकार अधिक धोकादायक होता.

टप्पा - ३
सध्या अस्तित्वात असलेले कार्डस हे या टप्प्यात येतात. यामध्ये वायरलेस कार्ड रिडिंज मशीनमध्ये कार्ड स्वॅप करता येते. ते ही कार्डधारकाच्या डोळ्यासमोर आणि कार्डधारकाला दिलेला चार अंकी पिन क्रमांक नोंदविल्याशिवाय व्यवहार पूर्ण होत नाही.

---

मॅग्नेटिक स्ट्रिप कार्ड  (चुंबकीय कार्ड) म्हणजे काय?
दीड दशकापूर्वीपर्यंत आपण कॅसेट नावाच्या एका तंत्र प्रकारातून गाणी ऐकत होतो. या कॅसेटमध्ये मॅग्नेटचेच तंत्र वापरण्यात येत होते. म्हणजे मॅग्नेटच्या पार्टिकल्समध्ये माहिती स्टोअर केली जायची आणि हवी तेव्हा ती ध्वनीच्या स्वरुपातील (Audio) माहिती वाचता (ऐकता) येत होती. हेच तंत्रज्ञान सध्या अस्तित्वात असलेल्या काही (बहुतेक सर्व) डेबिट/क्रेडिट कार्डमध्ये वापरले जात आहे. तुमच्या कार्डच्या मागच्या बाजूला एक काळी पट्टी असेल तर तुमचे कार्ड मॅग्नेटिक स्ट्रिप कार्ड आहे असे समजा. यामध्ये तुमच्या बॅंकेची माहिती मॅग्नेट पार्टिकलमध्ये साठविलेली असते.  दुसर्या महायुद्धापासूनच हे तंत्रज्ञान विकसित झाले असून १९५० च्या दशकात संगणकीय माहिती साठविण्यासाठी या तंत्राचा वापरास प्रारंभ झाला. (संदर्भ: https://en.wikipedia.org/wiki/Magnetic_stripe_card)

काय आहे EMV कार्ड?
युजर्सच्या माहितीची सर्वतोपरी सुरक्षितता असावी यासाठी विविध पेमेंट कार्डस् बनविणार्या तीन कंपन्या एकत्र आल्या आणि त्यांनी समान तांत्रिक परिमाणे असलेले सर्वसमावेशक आणि अधिक सुरक्षित असे EMV कार्ड विकसित केले. EMV शब्दातील प्रत्येक शब्दाचा अर्थ म्हणजे ज्या तीन कंपन्या एकत्र आल्या त्या कंपन्यांच्या नावाचे आद्याक्षर आहे. अर्थातच EMV म्हणजे Europay, Mastercard and Visa  (संदर्भ: https://en.wikipedia.org/wiki/EMV#Differences_and_benefits_of_EMV )

EMV कार्डस तांत्रिक परिमाणे पूर्ण करणा-या कार्डसला `चिप ऍण्ड पिन' किंवा `चिप ऍण्ड सिग्नेचर' असेही म्हटले जाते. तसेच या तंत्राला Smart Card Based Credit Card Payment System असेही म्हटले जाते.

---

तुमचे कार्ड मॅग्नेटिक स्ट्रिप आहे की EMV कसे ओळखाल?
अगदी साधी, सोपी गोष्ट म्हणजे तुमचे कार्ड दोन्ही बाजूने व्यवस्थित बघा. कार्डाच्या दोन्ही पैकी कोणत्याही एका बाजूला डाव्या कोप-यात एक इलेक्ट्रॉनिक चीप (गोल्डन कलर असलेली) दिसेल. जर अशी चीप तुमच्या कार्डावर आढळली  तर समजावे की तुमचे कार्ड हे EMV प्रकारातील आहे. त्यामुळे तुम्हाला कार्ड बदलण्याची काहीही गरज नाही. जर तुमच्या कार्डावर अशी चीप नसेल तर तुम्हाला तुमचे कार्ड बदलून घेणे गरजेचे आहे. (संदर्भ:  https://www.sbi.co.in/webfiles/uploads/files/1488896581658_FAQS.pdf )  येथे नोंद करण्यासारखी एक महत्वाची बाब म्हणजे सध्या अस्तित्वात असलेले बहुतेक कार्डस हे EMV कार्ड आणि मॅग्नेटिक कार्ड अशा दोन्ही प्रकारांत काम करतात.

---

EMV कार्डचे लाभ काय आहेत?
१) मॅग्नेटिक कार्डसच्या तुलनेत प्रत्यक्ष व्यवहार करताना EMV कार्डस कमी वेळ घेतात.
२) मॅग्नेटिक कार्डसच्या तुलनेत EMV कार्डस अधिक सुरक्षित असतात.

सध्या अस्तित्वात असलेले बहुतेक कार्डस् हे EMV कार्डस आहेत. त्यामुळे अस्तित्वात असलेले सर्वच्या सर्व कार्डस बदलून घेण्याची आवश्यकता नाही, हे मात्र नक्की.

(संपादन, संकलन: व्यंकटेश कल्याणकर)

पुढे वाचा

कसा असतो सॅटेलाईट फोन?

१) हा फोन कसा असतो? कार्य कसे चालते? हा फोन वापरण्यासाठी भारत सरकारची परवानगी घ्यावी लागते का ?
सॅटेलाईट टेलिफोन म्हणजे एक प्रकारचा मोबाईल फोनच आहे. महत्वाचा फरक एवढाच आहे की हा फोन टेलिफोन ऑपरेटर्सचे नेटवर्क न वापरता थेट संबंधित देशाने अवकाशात सोडलेल्या उपग्रहांचे नेटवर्क वापरतो. अशा फोनद्वारे एखादा कॉल केला तर तो कॉल सर्वप्रथम सॅटेलाईटकडे जातो. तेथून ज्या व्यक्तीला कॉल केला आहे त्या व्यक्तीचा पृथ्वीवरील नेटवर्कच्या कक्षेत येऊन शोध घेतो आणि त्याच्याशी जोडून देतो. ज्याला कॉल केला आहे त्याच्याकडूनही अशाच प्रकारचे माहितीचा (आवाजाचे) प्रवास होतो. त्यामुळे या फोनद्वारे केलेल्या कॉलचा वेग वेगवेगळा असू शकतो. SATPHONE असे या फोनचे लोकप्रिय नाव आहे.  या फोनचा वापर कॉल फोन करणे-स्वीकारणे, एसएमएस पाठवणे-स्वीकारणे आणि अत्यंत कमी वेगाचे इंटरनेट वापरण्यापुरताच मर्यादित आहे. मात्र, प्रत्येक फोनला इंटरनेट सुविधा उपलब्ध असेलच असे नाही. कार्यकक्षेच्या परिमाणांचा विचार करता हा फोन दोन प्रकारे कार्य करतो. पहिल्या प्रकारातील फोन हा संपूर्ण पृथ्वीवर कोठेही सुयोग्य पद्धतीने कार्यन्वित होतो तर दुसर्या प्रकारात हा फोन केवळ विशिष्ट क्षेत्रातच कार्यन्वित होतो. काही तांत्रिक मर्यादेमुळे सॅटेलाईट फोन नेमक्या कोणत्या ठिकाणावरून वापरण्यात येत आहे हे समजत नाही.  त्यामुळेच भारतामध्ये सॅटलाईट फोनचा वापर केल्याने इंडियन टेलिग्राफ ऍक्ट १८८५, इंडियन वायरलेस टेलिग्राफ ऍक्ट १९३३ आणि इंडियन पिनल कोड आणि फॉरिनर्स ऑर्डर ऑफ १९४८ या कायद्याचे उल्लंघन होते. मात्र, भारतीय दूरसंचार विभागाकडून परवानगी घेऊन हा फोन भारतामध्ये वापरता येतो. या परवानगीसंदर्भातील  सविस्तर माहिती आपणांस पुढील लिंकवर उपलब्ध होऊ शकेल. http://www.dot.gov.in/inmarsat  (माहिती संदर्भ: १) https://en.wikipedia.org/wiki/Satellite_phone    २) https://www.quora.com/Why-are-satellite-phones-banned-in-India)

२) या फोनवरुन रेग्युलर लँडलाईन वा मोबाईलवर काॕल करता येतात का ? काॕलचा दर काय आसतो ? 

सॅटेलाईट फोनद्वारे संपूर्ण पृथ्वीवरील कोणत्याही क्रमांकावर (लॅण्डलाईन, मोबाईल) कॉल करता तसेच स्वीकारता येऊ शकतात आणि एसएमएसही पाठविता येऊ शकतात. मात्र, इंटरनेट वापरताना अत्यंत कमी वेग मिळू शकतो  किंवा वेग मिळेलच याची काही खात्री देता येत नाही.  या फोनची विशेष बाब म्हणजे या फोनचा वापर सर्वसाधारणपणे खुल्या मैदानातून करण्यात येत असल्याने बंद दरवाज्याच्या आत (घरात, कार्यालयात किंवा तत्सम ठिकाणी) हा फोन प्रभावीपणे काम करू शकत नाही. कारण या फोनचे नेटवर्क फक्त आऊटडोअर सेवा अधिक प्रभावीपणे देते.  त्यामुळे खुल्या मैदानात, खिडकीजवळ किंवा दाराशी अधिक चांगली रेंज मिळू शकते. सर्वसामान्यपणे मोबाईल सेवा पुरवठादार कंपन्या सेवा पुरविताना इनडोअर आणि आऊटडोअर अशा दोन प्रकारात सेवा पुरवितात. सॅटेलाईट फोनच्या सेवा देणार्या तीन प्रमुख कंपन्या आहेत. त्या  म्हणजे  Iridium, Thuraya  आणि  Globstar यापैकी पहिल्या दोन कंपन्यांवर भारतामध्ये बंदी आहे.
(माहिती संदर्भ: http://www.rediff.com/news/2008/dec/05mumterror-why-terrorists-used-satellite-phones.htm)

कॉलचा दर वेगवेगळे आणि अत्यंत महाग आहेत. सर्वसाधारणपणे प्रति मिनिट रु. ७ (सात रुपये) ते रुपये ९९ (नव्व्यान्नव रुपये) असे आहेत. याशिवाय जर इतरांना (आप्तेष्ट, मित्रमंडळी वगैरे) तुमच्या सॅटफोनवर कॉल करायचा असेल तर प्रतिमिनिट रुपये १४९ (एकेश एकोणपन्नास) ते  रुपये ६९९ (सहाशे नव्याण्णव) एवढा आकार लागतो. एका सॅट फोनवरून दुस-या सॅटफोनवर कॉल करायचा असेल तर किमान रुपये ७४९ मोजावे लागतात. तर केवळ एका एसएमएससाठी किमान रुपये २५ एवढा आकार पडतो.  (माहिती संदर्भ: http://www.rediff.com/news/2008/dec/05mumterror-why-terrorists-used-satellite-phones.htm)  दरम्यान टाईम्स ऑफ इंडियाच्या २८ मे २०१७ च्या वृत्तानुसार भारतामध्ये पुढील दोन वर्षात सॅटफोन सुविधा सर्वांसाठी उपलब्ध होणार असून या फोनसाठी पहिल्या टप्प्यात प्रति मिनिट रुपये ३०-३५ आकार पडणार आहे. (सविस्तर वृत्त वाचा: https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/bsnl-plans-satellite-phone-service-for-all-in-2-years/articleshow/58878959.cms )

३) हा फोन शक्यतो अतिरेकी वापरतात हे खरे आहे का?
अतिरेकी सॅटेलाईट फोन वापरतात हे अगदीच खरे आहे. सर्वसामान्य फोन निर्मनुष्य ठिकाणी वाळवंटात तसेच समुद्रामध्ये प्रभावीपणे काम करत नाहीत. कारण या सर्व ठिकाणी टेलिफोन नेटवर्क उपलब्ध नसते.  सर्वसामान्यपणे दहशतवादी अशाच एखाद्या ठिकाणांवरून घातपाती कारवाया करत असतात. शिवाय या फोनच्या नेमक्या ठिकाणाचा शोध घेणे तांत्रिकदृष्ट्या अत्यंत क्लिष्ट आणि आव्हानात्मक काम असते. अगदी अलिकडचे उदाहरण म्हणजे २६ नोव्हेंबर २००८ ते २९  नोव्हेंबर २००८ दरम्यान मुंबईमध्ये झालेल्या दहशतवादी हल्ल्यादरम्यान दहा दहशतवाद्यांनी सॅटेलाईट फोनचा त्यांच्या स्तरावर परस्परांमध्ये समन्वय साधण्यासाठी तसेच समुद्रातून भारताचा रस्ता शोधण्यासाठी अत्यंत शिताफीने वापर केला होता. (माहिती संदर्भ: http://www.rediff.com/news/2008/dec/05mumterror-why-terrorists-used-satellite-phones.htm)

४) हँडसेट वा हँडसेटस कसे असतात?
सध्या अस्तित्वात असलेल्या सर्वसामान्य हॅंडसेटस् प्रमाणेच सॅटेलाईट फोन्स असतात. केवळ त्यांची रुंदी आणि जाडी तुलेनेने अधिक असते. तसेच त्यांना वरच्या बाजूला एक एँटिना (२-४ इंच) असतो. जो कायम (ज्या ज्या वेळी फोन वापरायचा आहे त्या त्या वेळी) उघडून ठेवावा लागतो. हा एँटिना पांढर्या स्वच्छ आकाशाच्या दिशेने ठेवावा लागतो. (माहिती संदर्भ: google.com)

५) सगळी मोबाईल टॉवर यंत्रणा ठप्प असताना हा फोन कार्य करतो का?
ज्या ठिकाणची मोबाईल यंत्रणा ठप्प आहे त्या ठिकाणाहून  इतर ठिकाणी संपर्क साधता येणे शक्य आहे. कारण या फोनचा मोबाईल टॉवर यंत्रणेशी थेट संबंध नसतो.  त्यामुळे मोबाईल टॉवर यंत्रणा सुरू असोत अथवा बंद सॅटेलाईट फोन कायम कार्यन्वितच असतो.  मात्र ज्यांच्याशी संपर्क साधावयाचा आहे त्यांच्याकडे मोबाईल टॉवर यंत्रणा सक्षमपणे कार्यान्वित असणे अनिवार्य आहे.

(माहिती संकलन, संपादन आणि सुलभीकरण: व्यंकटेश कल्याणकर)

पुढे वाचा